Friday, 21 September 2018
Cuộc sống

VIỆT NAM TRONG TÔI: Trà cung đình – Chén trà mang theo vị thơ và cả tâm tình của người Huế


Hồng trần cuồn cuộn, trong dòng chảy mang tên “tiến bộ và phát triển”, người Việt đang từng bước đặt chân trên con đường “hội nhập”. Tuy nhiên, thuận theo việc cởi mở đón nhận cái mới, những điều mang cốt cách và linh hồn dân tộc cũng dần phai nhạt và bị lãng quên.

Chuyên đề “Việt Nam trong tôi” mong muốn tìm lại một Việt Nam tươi đẹp với thiên nhiên trong trẻo, thơ mộng và hùng vĩ, một Việt Nam hồn nhiên, mộc mạc trong từng nếp nghĩ, nếp sinh hoạt, một Việt Nam mang nhiều giá trị văn hóa truyền thống đã dưỡng thành những con người đẹp nhân cách, đẹp cả tấm lòng.

Với tất cả sự chân thành và nhiệt tâm, mời quý độc giả cùng dkn.live bước lên chuyến hành trình tìm lại Việt Nam trong mỗi chúng ta.

***

Một chén trà nâng mời bạn bè, một chén trà trò chuyện tâm giao, uống trà đã trở thành nếp sinh hoạt truyền thống của người dân Việt. Tuy nhiên, tùy theo nếp sống, văn hóa mà mỗi nơi lại có cách thưởng trà với phong cách và phương thức khác nhau. Riêng với Huế, uống trà là một nghệ thuật với bao sự sắp đặt công phu và cả những nghi thức của một vùng văn hóa.

videoPlayerId=6f2301098

Ad will display in 09 seconds

Ngoài mục đích giải khát, uống trà còn có ý nghĩa nhân văn, thể hiện tâm hồn, tình cảm và nhân cách của con người. Trong ấm trà pha ngon, người ta còn cảm được một mùi thơ và một vị triết lý về nhân sinh và cuộc đời. Nếu trà sen mang tinh thần đặc trưng của văn hóa trà Việt, hương sen ướp những gì tinh túy nhất của đất trời thì trà cung đình dường như lại là báu vật của riêng người Huế.

Nguyên liệu làm nên một tách trà Đình Vũ Di ở Huế. (Ảnh: khamphahue.com)
(Ảnh: travietbamien.vn)
(Ảnh: thuphapquanglinh.com)

Bộ đồ trà 

Điều đầu tiên cần có trong uống trà theo kiểu cung đình Huế chính là một bộ đồ trà đúng kiểu. Không phải một bộ trà dùng cho suốt cả 4 mùa mà kiểu cách uống trà của Huế còn thể hiện ở chỗ có bốn loại chén trà dành cho bốn mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông.

Những người yêu văn hóa, yêu cái thú uống trà có lẽ đều biết câu chuyện của nhà văn Nguyễn Tuân khi ông kể về thú uống trà, về việc gìn giữ những ấm trà như báu vật của các nhà nho xưa. Nói về những bộ ấm trà thuộc hàng quý hiếm, trong truyện “Những chiếc ấm đất”, nhà văn có viết: “Thứ nhất Thế Đức gan gà, thứ nhì Lưu Bội, thứ ba Mạnh Thần”. Nó còn được gọi là “tam đại lão gia” đồ trà. Ngoài ra, trong một bộ đồ trà, những chén Tống, chén quân, dầm, bàn…đều có những quy định riêng, chức năng riêng.

(Ảnh: Baomoi.com)
Trong một bộ đồ trà, những chén Tống, chén quân, dầm, bàn…đều có những quy định riêng, chức năng riêng. (Ảnh: pinterest)
Chén trà trong sương sớm – Nguyễn Tuân. (Ảnh: phomquan.com)

Cách thưởng trà

Người Huế uống trà như một hình thức lễ nghi, dẫu uống một mình (độc ẩm), hai người (đối ẩm), ba người, bốn người hay nhiều người (quần ẩm) thì mọi thao tác vẫn được giữ nguyên, kể cả những cung cách pha trà, rót trà, nâng ly trà.

Với người Huế, thưởng thức trà là một nghi lễ, một nét văn hóa đẹp cần được giữ gìn. (Tác giả biểu diễn nghệ thuật trà Việt tại showroom Minh Long I. Ảnh: Trung Dũng)

Nghệ nhân Lê Văn Kinh là một bậc thầy thêu nổi tiếng ở Cố đô và là người có thâm niên hơn 70 năm uống trà. Ông luôn luôn tự hào về cách uống trà truyền thống của người dân Huế mà ông được ông ngoại của mình là quan Tham tri Bộ Lễ dưới thời vua Khải Đinh, vua Bảo Đại truyền dạy. Ông cho biết, khó có thể đưa ra một quy chuẩn để phân biệt cách thưởng trà của người Huế so với những vùng miền khác của đất nước. Tuy nhiên, trải qua những năm tháng gắn bó với trà, ông nhận thấy đối với người dân Cố đô, uống trà không chỉ là thói quen sinh hoạt mà còn là một thú vui tao nhã thể hiện nét đẹp trong đời sống văn hóa tinh thần.

Nghệ nhân Lê Văn Kinh. (Ảnh: nguoinoitieng.tv)
Bộ ấm trà đặc biệt Tuyên Đức của nghệ nhân Lê Văn Kinh.  (Ảnh: nguoinoitieng.tv)

Theo ông Kinh, cách uống và pha chế phức tạp tại các lễ hội hiện nay thường  mang tính khoa trương so với các thưởng trà mà các cụ xưa đã làm. Ngày xưa, người Huế có cách uống trà rất riêng. Tách trà không chỉ là phương tiện để con người kết giao mà qua cách dùng trà, người xưa cũng thể hiện thái độ với người đối diện.

Tách trà không chỉ là phương tiện để con người kết giao mà qua cách dùng trà, người xưa cũng thể hiện thái độ với người đối diện. (Ảnh minh họa: Pinterest)

“Ngày xưa, khi đã cùng khách an tọa theo thứ vị thì gia chủ đích thân tráng tách thay trà. Trên bàn trà, bên cạnh một khay cau trầu và hộp thuốc lá sâu kèn còn có ống nhổ bằng đồng thạch, một thau đồng và khăn điều. Người ta thường uống trà một tách ba hồi. Hồi đầu hớp nhẹ, thử độ nóng và hương thơm của trà. Hồi thứ hai mới uống chính và hồi thứ ba uống gần hết phần còn lại.

Tuần trà đầu, chủ nhà tự tay chuyên trà ra tách và bằng hai tay đưa tách lên ngang mày mời khách cùng nâng uống từng ngụm. Qua tuần trà thứ hai, chủ nhân thường nhường việc pha trà qua đồng ẩm ngồi phía tay phải, thường là người thân thiết.

Người xưa uống trà. (Ảnh minh họa: zenteas.vn)

Câu chuyện nở rộ sau tuần trà thứ hai và giả như giữa khách và gia chủ không đồng tình về một nội dung đối thoại nào đó thì tách trà trên tay liền đổ vào ống nhổ để thể hiện sự bất bình rồi tiếp tục thảo luận”.

Ông còn cho biết thêm, khi thưởng trà, người xưa không bao giờ rót hết hẳn nước trong bình mà luôn chừa lại một tý xíu gọi là “chừa hậu”, giữ lại chút đức cho con cháu về sau. Nếu câu chuyện còn kéo dài thì sau ba lần chuyên, trà lại được thay mới.

Theo thời gian, thú uống trà của người Huế đã từ cung đình ra chốn dân gian, tính chất nghi lễ và sang trọng giảm dần nhưng cái hồn của thú thưởng trà vẫn được giữ nguyên, bạn bè cùng nhau uống chén trà để tăng thêm tình thân thiết. Dẫu không uống tại lầu son, gác tía như các bậc vua chúa, quan quyền nhưng trong không gian đơn sơ, dân dã, chén trà vẫn được chủ nhân nâng hai tay mời bạn. Khách và chủ đều tôn trọng nhau, chén trà vì thế mà nặng nghĩa, nặng tình.

Theo thời gian, thú uống trà của người Huế đã từ cung đình ra chốn dân gian, tính chất nghi lễ và sang trọng giảm dần nhưng cái hồn của thú thưởng trà vẫn được giữ nguyên. (Ảnh:chiecthiavang.com)

Theo ông Kinh, cách thưởng trà của người Huế xưa cũng khác hẳn so với cách thưởng trà của Trung Quốc, Ấn Độ hay Nhật Bản. Nếu người Trung Quốc khi uống một tay cầm tách, một tay che miệng, người Nhật dùng hai tay nâng xoa tách trà thì người Việt Nam nói chung và người Huế nói riêng lại khác.

Khi uống, tách trà thường được nâng bằng tay phải, ngón trỏ và ngón cái bên cạnh miệng tách, ngón giữa đỡ dưới trôn, hai ngón khác co lại. Lúc uống trà, cổ tay xoay vào để mu bàn tay và tách trà che miệng thể hiện sự lịch sự, tôn trọng người đối diện.

Cách thưởng trà của người Huế xưa cũng khác hẳn so với cách thưởng trà của Trung Quốc, Ấn Độ hay Nhật Bản. (Ảnh minh họa: vanhoatra.edu)

Khâu pha trà và chuyên trà cũng rất quan trọng. Lúc chuyên trà từ ấm qua tách thì vòi ấm phải kề sát miệng tách hoặc chỉ cách 2-3 phân. Bởi nếu đưa trà lên cao như các thiếu nữ hay biểu diễn ở lễ hội trả hiện nay thì nước trà sẽ nguội và hương thơm thoảng nhẹ cũng bay mất. Phần nữa, nếu nâng ấm lên cao để rót trà vào tách sẽ khiến nước trà sủi bọt trên miệng tách, sẽ làm mất đi mỹ quan.

Gìn giữ văn hóa ngàn đời

Nguyên liệu pha trà chỉ có hai thứ: trà và nước. Nhưng chỉ riêng hai nguyên liệu này cũng đã có hàng ngàn trang viết. Sự cầu kỳ, công phu ở đây không bút mực nào tả xiết, từ việc hái chè xanh ở hướng nào, giờ nào, cách ngắt ngọn ra sao, người thiếu nữ hái chè để móng tay dài bao nhiêu, cho đến việc ngâm tẩm, phơi, sao khô là cả những quy trình nghiêm ngặt.

(Ảnh minh họa: healthofall.com)

Nước để pha trà cũng có những câu chuyện dài, nước mưa hứng từ đâu, nước giếng thì giếng phải sâu bao nhiêu, nước suối thì lấy ở đoạn nào: đầu nguồn, giữa nguồn hay cuối nguồn… Sự công phu ấy cho thấy trà không đơn thuần là một thức uống mà người ta đã lồng vào đó bao công sức và tâm huyết để nâng lên thành một nghệ thuật.

Hứng sương trên lá sen để lấy nước pha trà. (Ảnh minh họa: sohu.com)
(Ảnh minh họa: chetrathainguyen.com)

Ở Huế còn lưu truyền câu chuyện hứng sương trên lá sen để lấy nước pha trà, còn trà thì được bọc trong hoa sen để có hương thơm tự nhiên. Đun nước để pha trà cũng là một nghệ thuật. Để có bình trà ngon, nước đun sôi chỉ ở dạng sủi tăm, nước sôi già quá sẽ làm trà nhanh chính, hương thơm không còn. Tinh tế đến như thế thì người uống trà cũng phải có một tâm hồn nhẹ nhàng, luôn hướng đến những vẻ đẹp của đất trời, của con người thì mới thẩm thấu hết hương vị của chén trà.

Thú vui uống trà đã trở thành thói quen sinh hoạt của nhiều người dân Huế, từ già đến trẻ. Uống trà là khoảng thời gian tâm hồn tĩnh lại và lắng đọng theo nhịp thời gian. Trong một không gian khoáng đạt, yên tĩnh, nhìn khói trà thoáng trong màn sương, người người ngồi bên nhau chia sẻ câu chuyện mình, chuyện đời rồi tìm cho mình một miền đất bình yên, tĩnh tại. Thú tao nhã đó đã làm giàu có thêm đời sống tinh thần của biết bao thế hệ người Huế nói riêng và người Việt nói chung.

Thiên Thủy

Có thể bạn quan tâm: